Tarihi Eserler ve Turizm

Alemşah Kümbeti

SİVRİHİSAR ALEMŞAH KÜMBETİ (Mescidi) H.728 – M.1327

Kümbet: Anadolu Selçuklu dönemlerinde yapılan ve kendine özgü yapısı olan anıt mescidler, anıt mezarlardır. Alt katında mezar, üst katında mescid bulunan ve iki katlı inşa edilmiş olan yapılardır. Genellikle büyük devlet ve din adamları için yapılmıştır. Üstü koni veya piramit şeklinde bir külahla örtülmüş olan özellikle Selçuklular devri türbelerine künbet (kümbet) denir.

kumbet

KÜMBETİN TARİHÇESİ, MİMARİ ve SÜSLEME ÖZELLİKLERİ

Sivrihisar ilçe merkezinde bulunan Alemşah Kümbeti, İlhanlıların Anadolu Selçuklu Devletini istilası zamanında inşa edilen bir Anıt yapıdır. İlhanlı Hükümdarı Ebu Said Bahadır’ın Anadoluyu işgalle görevlendirdiği (Moğol Toman Beylerinden) kumandan Kiro Baltu’nun oğlu Melikşah Bey tarafından, öldürülen kardeşi Sultanşah* için 1327 yılında Hatip Necip adında bir usta ve ekibine yaptırılmıştır.

* Sultanşah Bey, Anadolu Valisi meşhur Sadrazam Çobanın oğlu Timurtaş Paşa tarafından öldürülmüştür.

Günümüze kadar ayakta kalan bu yapı, tabandan kare mermer yapının üzerine oturtulmuş altıgen piramitten oluşuyor. Piramit duvarların üstte birleşme noktası kare yapı ile bütünleşirken; zirve kısmında sekizgen kasnakla tamamlanmıştır. Türbenin üstü sekizgen kasnağa oturan, dışta erhami (pramidal) külahla örtülüdür. Külahın tepesi zamanla yıprandığından korumalıkla yenilenmiş, birde ALEM (metal tepelik) ilave edilmiştir. Kümbet ismini de buradan almaktadır.

foto

Alemşah kümbeti iki katlıdır. Alt katı mezar, üst katı ise mescit olarak yaptırılmıştır. Alt katta olması gereken kabir ne zaman ve niçin kaldırıldığı bilinmiyor. Mescidin alt kısmında yapı malzemesi olarak mermer, üst kısmında ise tuğla kullanılmıştır. Dış çevresindeki yapılar tuğla ve sıvasızdır. Harç olarak horasan (kum, kil, yumurta akı ve koyun kılı) kullanılmıştır. Giriş kapısı ağaçtır. Kapı üzerinde çok güzel işleme ve kapının yan taraflarındaki mermerler oyularak süslenmiştir. Kapı üzerinde mermer bir kitabe vardır. Üst kata altışar basamaklı çift yönlü mermer merdivenle çıkılıp, muhteşem eser olan ahşap kapı ile mescit bölümüne geçiliyor.

Yapının dikkat çeken çok önemli bir özelliği piramit bölümlerinin hiç birisi diğeri ile simetrik ölçülere uyumlu değildir. Mescit kapısını çevreleyen mermer yapıdaki işçilik sanat harikası olup, Selçuklu motiflerinin yanında, geometrik ve çevrenin doğal değerleri yapıyı adeta resim tablosu gibi süslemiştir.

Rivayete göre, mimar Hatip Necip, kalfalarına, “bu eserde marifetlerinizi gösterin ki size ustalık beratı vereyim” dediğinde her kalfa kendi bilgi ve öğrenimlerini özellikle mermer yapıtlara uygularlar. Bu nedenle giriş kapı etrafındaki mermer kolondaki motif ve nakışlar kesinlikle birbirine uyumlu değildir. Bir anlamda yapı bütün olarak pek çok ustanın şaheseridir. Giriş kapısının sol tarafındaki mermer kolondaki balık motifi adeta sır şeklinde saklanmış ki görünüşünde bunu fark etmek mümkün değildir.

kumbet

Alemşah Künbeti, yapıldığı dönemdeki Anadolu Selçuklu dönemi türbe ve kümbetleriyle plan, malzeme ve süsleme değerleri bakımından önemli benzerlikler gösterdiği gibi kültür, sanat ve inanç düzeyi bakımından da Anadolu kültürlerini tamamıyla benimsemiş bir İlhanlı dönemi eseri olarak dikkati çekmektedir.

Not: Kaynaklarda, Miladi 1327 tarihli olan bu kümbetin Selçuklu sanatı olduğu yazılıdır. Halbuki Anadolu Selçuklu Devleti 1308 tarihinde yıkılmıştır. 1327 yılı İlhanlıların (Moğol) istilası olan bir dönemdir. Bunu; Sanat Tarihi Profesörü Hamza Gündoğdu, Alemşah Kümbeti ile ilgili araştırma makalesinde şöyle açıklamıştır:

Osmanlı Devletinin henüz kuruluş yıllarına rastlayan bu tarihlerde, Onların çok yakınında Sivrihisar’da, İlhanlılar tarafından yaptırılan yapılardan birisi ile karşılaşıyoruz. Aslında bu devirde Anadolu’da yapılan eserleri İlhanlılara mal-etmek doğru değildir. Çünkü İlhanlıların kopup geldikleri yerlerde bilhassa İran’da yaptırdıkları eserlerle bunlar arasında önemli üslup farklılıkları vardır. Anadolu’da bu devirde yaptırılmış olan eserleri ancak kronolojik bakımdan İlhanlılar devrine maletmek gerekir. Sivrihisar’da İlhanlının hakimiyeti yıllarında yapılan ALEMŞAH KÜMBETİ ise her haliyle bir Anadolu Selçuklu eseridir. Aynı zamanda bu yapı Anadolu’ya Selçuklular tarafından getirilmiş sağlam mimari üslubun İlhanlılarca da tamamen benimsenmiş olduğunu kanıtlar. demiştir.
kumbet

Alemşah Kümbeti, Sivrihisar Kubbeli Mahallesi, Alemşah Caddesi 2928 HC nolu pafta, 185 nolu ada, 20-12 nolu parselde Ulu Cami’nin kuzeyinde yer alır. Eskiden etrafı medrese ile çevrili iken yapılan istimlak sonrası çevre düzenlenmesi yapılıp park haline getirilmiştir. Çam ve söğüt ağaçlarının sakin gölgesinde tarihten gelen uhrevi huzur ve sükunu sürdürmektedir.

Alt kat Dış 8.07 x 8.17 – İç 4.87 x 5.49 m. Üst kat Dış 8.03 x 8.07 – İç 5.42 x 5.49 m. Tek mekanlı çift katlı kare planlı, basık tonoz örtülü, üst kat kare planlı, kubbe ile örtülü kubbe üzerinde de tuğladan piramidal bir örtü bulunmaktadır. 1. ve 2. kat dış yüzleri ile ikinci katın iç yüzü tamamen mermer kaplama, kubbe ise yine sıvasız küfeki kesme taştan yapılmıştır.

plan

İkinci kata çıkan altışar adet iki taraflı yivli asma merdivenlerin altındaki dar bir kapıdan sonra merdivenlerle alt kata girilir. Burası batıya açılan üzeri sivri kemerli bir kovukla aydınlanır. Boşluğun ortasında güney ve kuzey yönünde bir kemer ve iki yanında, yükü kemere binmiş tonozlarla, ikinci katın zemini tespit edilmiştir. (Seydi Mahmud Zaviyesindeki Eyvanlı Mescid’de olduğu gibi kemer iki adet olmayıp bir tanedir.) Eskiden bu kemerin altında, Melikşah Bey’in kardeşi Sultan şah Bey’in kabrinin bulunduğu anlaşılıyor. Zemin kat halen boştur.

2. katta bulunan mescit kısmına, sağlı sollu altışar basamaklı merdivenle çıkılır. Mescid bölümüne giriş, sivri kemerli bir nis içerisindeki basık kemerli kapı ile sağlanmıştır. Geometrik bezemeli gövdeli sütuncelere oturan, iki kademeli sivri kemerli kapı nişinin üzerinde, kemerin iki yanında birer kabara yer alır. Kapı nişi kademeli geometrik bitkisel ve figürlü bezemeli dört sıra seride çevrelenmiştir.

Dr. Hamza Gündoğdu, “portal çevresinin geometrik süslemeleri meyanında, dışta ortaları derin oyulmuş bir ters ve bir düz köşeli (Y) şekillerinin, mimariden başka halı, çini, minyatür ve madeni eserlerin bordürlerinde kullanıldığını ifade eder. Geometrik figürlü plastik süslemeler açısından daha da önemli kabul ettiği, ikinci bordür sisteminde palmetlerden başka, yıldızların ortalarında bazen sarmaşık şeklinde bir sapa bağlı olarak yan yana küçük hayvan başları da tasvir edildiğini beyan eder. Aynı bordürde solda sütunce başlığının hizasında, ağzı yukarıya doğru tasvir edilmiş balık figürü, Alemşah Kümbetini figür yönünde zenginleştirir. Muhtemelen balık, burç sembolü olarak resmedilmiştir. Alemşah Kümbeti tamamen Anadolu Selçuklu etkili, ancak figürleri ve sembolik anlamları yönünden, daha çok eski Türk dinlerine dayalı önem arz eder” diyor.

arma

Portalın derin sivri kemeri ile gerisindeki giriş kapısının basık kemeri arasında mermer kitabe bulunmaktadır. Okunuşu söyledir:
1- Hüvallahirrahim
2- Bena hazıhil imaret eşşerife
3- El emirül kebir melikül ümera vel ekarimü camiü
4- El meali vel mekarimü ebul hayrati vel hasenati
5- Melikşah bey edamallahü tevfikahü ve sehhele ilel cenneti
6- Tarikahu liecli ahihi el ecillel merhumul mağfur es said
7- Eş-şehid bizzulmu fi unfuvani şebabihi sultan şah bey bin kiro
8- Baltu tegammedehüm bi gufranihi ve eskenehüm bi hayici cinanihi fi muhar­rem sene semanü ve işrine seb’a mieh. Ke­tebehu vecihül hatip 728 / 1327

Türkçe Çevirisi: Allah Rahimdir. Bu imareyi büyük emir ümeranın meliki kerem ve yücelikleri kendinde toplayan ha­yır ve hasenat babası Melikşah Bey; Allah yardımını devam ettirsin cennet yollarını kolaylaştırsın zulümle gençlik çağında şe­hid olan merhum ve mağfur (Allah’ın rahmet ve affı üzerine olsun) said cennetin bir köşesinde meskun ve günahları af olası kardeşi Kiro Baltu oğlu Sultan Şah için yaptırdı. 728 Muharrem – M.1327 

Bu kitabeden, Baltu’nun oğlu Melik Şah Bey, kardeşi Sultan Şah için bu türbeyi yaptırdığı anlaşılıyor. Kitabede imaret geçmesi bu eserin aynı adı taşıyan medrese ve mescitle birlikte yapıldığını ifade etmektedir.

kumbet

Kapıdan içeri girildiğinde, kapı hatılında değişik desenlerle süslü bir kilit taşı bulunduğu görülür. Kapının karşısında bir, sağ ve sol tarafta ikişer olmak üzere beş pencere vardır. Soldaki iki pencere ortasında, küçük bir mermer mihrap bulunmaktadır. Mescid katı 5. 40 m. çapında bir kubbe ile örtülmüştür. Kubbe kesme taştan keza yan duvarları gibi sıvasızdır. Kubbeye geçiş dört sıra mukarnaslı tromplarla sağlanmıştır. Alt sıradaki mukarnasların köşeliklerin de ve iki yanlarında bitkisel bezemeler mevcuttur.

Dışta dikdörtgen biçimindeki pencerelerin tümü, içte sivri kemerli nişler içine alınmış yine dikdörtgen biçimindedir. Dış görünüşünde cepheleri oluşturan kü­bik gövde, üst köşeleri pahlanarak sekiz­gen kasnağa geçilmiş ve üzeri sekizgen piramit külahla örtülmüştür. Tüm cepheler, mescid kısmı zemini hizasında üstte düz, altta kaval iki silme arasında yer alan taşkın konkav bir şerit ile çevrelenmiştir.

cevresi

1974 yılına kadar Belediyenin depo olarak kullandığı bu yer, Tarihi Eserleri Koruma Derneği adına tahliye ettirildi. Piramidin tepesi yıkık olduğundan, piramitle kubbe arasındaki boşluğa yüzlerce güvercin sığınmış, pençeleri ile tutundukları tuğlaları tahrip ettikleri gibi, kar yağmur girmesi ile güvercin gübreleri asit etkileri ile iç kubbeyi tahrip etmekte olduğundan, boşluk temizlenip piramidin köşegenleri ile uyum sağlayacak şekilde ahşap bir külahla, piramidin tepesini kapatmış, Ulu Cami’nin düşen külahına ait alemi, tamir ettirip buraya takmış, türbe dışına konulacak elektrik panosu ile kumanda edilir düşüncesi ile piramit tabanından geçirilen antigron kabloyu kubbeden sarkıtmış ayrıca bir zincir asıldı.

1980 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün yaptığı restorasyon sırasında külaha dokunulmamış ancak elektrik tesisatı çekmek için bu nadide eserin işlenmiş mermerleri delinip tahrip edilmiştir. İki taraflı asma çıkış merdiveninin sa­hanlığının da, merdivenler gibi pahlı olduğunu gösteren eski fotoğraf, Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne gönderilip; belki de kati kabulü yapılmamış restorasyonda; sahanlık mermeri alnının aslına uygun hale getirilmesi istenmişse de yaptırmak bir tarafa dilekçeye cevap bile verilmemiştir.

Daha sonra 2014 yılı restoresinde kurul hak vermiş ancak sahanlık aynı kalmıştır. Vakıflar, restore adına Belediyenin koyduğu beton sahanlığı mermere çevirmekle yetinmiştir. Elektrik yapılırken tahrip edilen eserin sahanlıkla da mimari özelliği bozulmuştur.

kumbet

Değerlendirme: Alemşah Kümbetinde simetriye ve ayni motiflerin tekrarına asla yer yoktur. Bir kere kapı dahi, doğu duvarının tam ortasında değildir. Kapının sağ ve solundaki bezemeler, kabara ve kapı üzerindeki rozetler dahi bir birinden farklıdır. Kapı içindeki kilit taşının, mihrabın sağ ve solunun mihrap üzeri sivri kemerin sağ ve sol bezemeleri trompların bezemeleri tamamıyla farklıdır. Tromplardan bazıları konkav bazıları konveks görünüm vermektedir.

Dış görünümde pencere çevresi bezemelerinde de bu farklılıklar görülür. Tüm türbedeki simetriye yer vermeyen tanzim ve bezemelerde tam bir uyum ve göze hoş gelen bir güzellik vardır. Nadide bir ağacın yapraklarındaki farklılığın güzelliğe güzellik kattığı gibi. Bu vasıfları dolayısı ile Alemşah Kümbeti, merhum Yılmaz Önge Bey’in beyan ettiği ve başka uzmanların teyid ettiği üzere emsalleri arasında tek denilse yeridir.

***

Alemşah Kümbeti kapı üzeri kilit taşı ve kubbe geçişleri ⇓ Fotoğrafları büyük görüntülemek için üzerine tıklayın.

kumbetkumbetkumbet
Kaynaklar:
Orhan Keskin – Bütün Yönleriyle Sivrihisar, 2001
Prof.Dr. Hamza Gündoğdu
Foto: Hadi Mousavi
Derleyen/Editör: Murat Sevimbay