Tarihi Eserler ve Turizm

Sivrihisar Ermeni Kilisesi

SURP YERRORTUTYUN KİLİSESİ

(Kutsal Üçlü Ermeni Kilisesi)


Sivrihisar, Surp Yerrortutyun Armenian Church

In this study, the research about the Surp Yerortutyun Church is presented. In the content of the research Surp Yerortutyun Church has been examined and photographed in details. The history, location, architecture and decorative features are evaluated. The architectural details are defined and similar architectural applications are mentioned by comparing with the other armenian churchs. The place of the structure in the armenian church architecture is explained by it’s current situation

KİLİSENİN TARİHÇESİ, KONUMU, MİMARİ ve SÜSLEME ÖZELLİKLERİ

Sivrihisar’a ilk yerleşen Ermeniler, ilçenin saat kulesi eteklerine bir kilise inşa etmişler. 1876’da çıkan yangında zarar gören kilise, Patrik “Nerses Varjabedyan” döneminde Mimar “Mintes Panoyat” tarafından 1881 yılında Surp Yerrortutyun (Ermeni) Kilisesi olarak yeniden inşa edilmiştir. Yapımında pek çok Türk’ün de çalıştığı Kilisenin tamamı taş işçiliği olup yerel taş imalidir. Kilisenin yanında 1883’te Nersesyan Okulu ve bir hamam yapılmıştır.

Adres: Eskişehir’in Sivrihisar ilçesi, Gedik Mahallesi, Muzaffer Atasoy Sokak.

Anadolu’nun en büyük 3 kilisesinden biri olan ve 1400 m2’lik alanda inşa edilen kilise, uzun yıllar bakımsız kalmıştır. 2009 yılında Belediye imkanları ile kısmen de olsa salonu kullanılır hale getirilmiştir. 2001 yılında onaylanmış bir restorasyon projesi ise daha sonra uygulamaya geçirilerek Kültür Bakanlığı tarafından 2010 yılında restorasyon çalışmaları başladı. Ancak restorasyonda Çan Kulesi ile kulenin ana yapısını bağlayan kemer dikkate alınmamıştır. Restorasyonu tamamlanan yapı, kültür ve toplantı amaçlı pek çok hizmete elverişli haldedir. K-1*

2015 yılı Ekim ayında Kilisede; Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla 1. Sivrihisar Sempozyumu yapılmıştır.

Kilisenin iki tarafında çan kuleleri bulunmaktadır. Kızıl kesme taştan yapıldığı için Kızıl Kilise de denir. Yapı belli belirsiz fresklerle bezelidir. Kilisenin arka kısmında vaftiz odası, güney kısmında papaz odası bulunuyor. Kilise’nin kitabesinde: “Cemaat üyelerinin yardımlarıyla kutsal üçlü (SURP YERORTUTYUN) adına bir kilise inşa edildi” yazılıdır.

Konum: İlçe merkezinin kuzeybatısında, Yazıcıoğlu Kalesinin güneyinde, ilçe yerleşiminin daha dışında konumlanmış olan Gavur Hamamının da güneydoğusundadır. Kilisenin doğusunda ise saat kulesinin de üzerinde konumlandığı yüksek kayalık alan bulunmaktadır.

Yapı Tanıtımı: Surp Yerrortutyun Kilisesi, yapı kütlesi açısından doğu-batı yönünde dikdörtgen, planlanış biçimi açısından ise üç nefli bazilika planlıdır. Naosta kuzey-güney yönde iki sıra halinde dizilen ve birbirine sivri kemerlerle bağlanan dörder tane sütün ile üç nefli bir mekan oluşturulmuştur. Yapı, temelde üç nefli bir bazilikadır. Fakat yapı örtüsünde, merkeze yerleştirilen bir kubbeye, giriş ekseninde ve doğu batı yönünde yönelen beşik tonoz örtüler, yapının örtü sisteminde haç plana gidişi göstermektedir. Batı cephe düşey olarak dört mermer plaster ile üç bölüme ayrılmıştır. Kırma taşla yapılmış olan yapının kuzey, güney ve batı cephede eksenlerine yerleştirilen, toplam üç girişi bulunmaktadır. Tüm cephelerde çift sıra pencere düzenlemesi görülmektedir. Alt sırada yer alan pencereler dikdörtgen formlu ve üçgen çökertme alınlıklıdır. Pencerelerin kilit taşlarına ise kabartma haç motifleri yapılmıştır. Üst sırada yer alan pencereler ise yarım daire kemerlidir. Bu yarım daire kemer, tuğla kemer ile çevrelenmiştir. Üst sıra pencerelerin üzengi taşları ve kilit taşı yüzeyden daha yüksek görülmektedir.

Süslemesi: Yapı, doğu batı yönünde uzanan bir kırma çatı ile kubbe ekseninde bir kırma çatının dikey olarak kesmesiyle örtülmüştür. Haç kolları ise çift pahlı çatı ile örtülmüştür. Yapının süsleme özelliklerinde ise sütunların renkli sıvandığı görülmektedir. Bu uygulama sütunların freskli olma ihtimalini düşündürebilir. Apsisin iki yanında kemerlere geçişin sağlandığı plasterların başlık kısmında beş yapraklı ve volütlü bitkisel kabartmalar yer almaktadır.

Batı cephede yer alan giriş kapısı, yapının süsleme anlamında en zengin bölümüdür. Orta nef eksenine yerleştirilen giriş üçlü sivri kemerli düzenlemeye sahiptir.

Apsis yuvarlağının iki ucuna simetrik yerleştirilen nişlerin üst kısmında ise yarım daire formlu bitkisel süslemeler bulunmaktadır. Apsisin güney duvarında yer alan süsleme daha iyi korunarak günümüze ulaşırken, kuzey duvarındaki süsleme ise daha fazla tahrip olmuştur. Birbirleriyle aynı olan mavi renkli bu süslemeler, uçları palmet ve rozetle biten simetrik kıvrımlı bitkisel bezemelerdir.

Apsisin kuzeyinde yer alan nişin en iç kademesinde farklı boyutlarda haç figürleri yüzeye kazınmıştır. Bu alanda, en çok Malta haçı görülmektedir. Farklı boyutlarda yapılmış haçların arasında Yunan haçı da bulunmaktadır.

Apsis sivri kemerinin batı yüzeyinde ise tek sıra yazı dizisi yer almaktadır. Dış hattı siyah, içi ise kırmızı tonda yazılmış olan yazının tamamı büyük harftir. Yoğun bir tahribat olduğu için yazının tamamı mevcut değildir. Yazının bittiği yerde ise iki satırlık bir not yatay olarak yazılmıştır. Apsis sivri kemerinin kilit taşına ise dairesel formlu gözleri ve burnu bulunan bir figür kabartması yapılmıştır.

Sonuç: Surp Yerortutyun Kilisesi ile aynı dönemde yapılmış olan Ermeni kiliseleri incelendiğinde plan uygulamalarında yakın benzerlikler de görülmektedir. 18-19. yüzyıllarda yapılmış yakın örnekler ise Kayseri’de görülmektedir. K-2*

OSMANLI BELGELERİ

Sivrihisar kazasında bulunan kilise vakfının çeşme ve suyolları için Avrupa’dan getirtilecek olan demir boru, musluk ve sair malzemeden gümrük vergisi alınmaması ve malzemenin Haydarpaşa’dan Eskişehir İstasyonu’na kadar yarı ücretle nakledilmesi ile ilgili yazı. 14 Aralık 1907

Sivrihisar Kazası Hristiyan Kilise Vakfının üç adet çeşmenin su yollarına tefriş edilmek üzere Avrupa’dan celb ve mübaya’a edilecek demir borularla dirsek ve muslukların gümrük resminden affı ve Haydarpaşa’dan Eskişehir istasyonu’na kadar nısf ücretle nakli hakkında mu‘amelenin ikmali için istid‘aya rabtı icab eden cedvel numunesidir. 

Fî 1 Kânûnuevvel sene [1]323
Sivrihisar Belediye Kalfası Ohannes –K-3*

K-3- OSMANLI BELGELERİNDE SİVRİHİSAR sh-40

***

Սիվրիհիսար հայերեն եկեղեցի – Sivrihisar Armenian church

KAYNAKLAR:
*K-1- Burası Sivrihisar – Naci ŞAKAR
*K-2- Yüksek Lisans, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı
Derleyen/Editör: Murat Sevimbay

PHOTO GALLERY – FOTO GALERİ ⇓














SON

4 Comments

Click here to post a comment