Sivrihisar Kültürü

Sivrihisar Halk Şivesi

Kökü mâzide olmayanın, Âti anlayışı da yoktur. Geçmişten, geleceğe, Râbıta kurulamamıştır.

Mâzilerini hatırlamayan, milletlerin, Âtileride yoktur. Geçmişlerini kaybeden milletler, hafızalarını kay­beden insanlara benzerler.

Hafızalarını kaybeden insanlar, kimliklerini hatırlamazlar. Kimliği olmayan milletler ise, tarih sahnesinden silinip giderler.

Bir toplulukta sizi tanımayanlar hemen sorarlar nerelisiniz. Sivrihisar’lımısınız? Siz evet dersiniz. Ammâ: O kişi tekrar sorar kimlerdensiniz? “Mehmet Güvenin torunuyum” dersiniz. Tanıyamaz. Hemen de­ğiştirip, Çukureşiklerin Memedin torunuyum deyince, şimdi tanıdım der. Sivrihisar’da da soyadı kanunundan sonra, Eski lâkaplar unutulmaya ve silinmeye başladı.

Fen ilerledi fabrikalar kuruldu. Eski meslekler silinmeye başladı. El işi yapan eski zenâatkârlardan sa­raçlar – semerciler, nalbantlar – yemeniciler – tabaklar – bakırcılar – kalaycılar – arabacılar – keçeciler – hattâ o eski demirciler. Bir bir silinip gittiler.

Toplumlar kimliklerini devam ettirebilmek için, geçmişlerini, geleceğe taşımışlar. Oğlu, kızı ve torunları olmasaydı altıparmaklar sülâlesi nasıl bu güne kadar devam edebilirdi? O hâlde hepimiz geçmişimizi, geleceğe taşımak isteriz.

ESKİDEN SİVRİHİSARDA KULLANILAN TÜRKÇE KÖKENLİ KELİMELER

HelezadaEkilmemiş tarla otlanmış konumu
HayatAvlu, bahçe
GuliHindi
EsbapÇamaşır
Gidemgidelim
IngıldaKımılda
Kakışlaİtele
KemreKerme
DelmeYelek
DöşşekYatak
MehAl
MakatSedir
ÇılıçırpıYakılan odun
İzbeBodrum
Örtme-sündürmeBalkon
ÇarNamaz örtüsü
Cohum suyuDağlardaki karın suyu
UrbaElbise
KelemLahana
KüllükÇöplük
BadılcanPatlıcan
KonpilPatates
IccakSıcak
EşkiEkşi
TorpakToprak
KörpüKöprü
EmmiAmca
IrafRaf
IrakUzak
Irbıkİbrik
HelkeKova
MusendereDolabın üstü
KirevctTaht
SaltanYalnız ayağına takılanı olmayan
TıknazŞişmanca
GambırKambur
İşlikGömlek
FistanEntari
DalımOmuzum
Dımışkı HelkeGalveniz kova
saplâSaplı tas
NaşâbaBardak – tas
HereniKüçük kazan
HamurileniBüyük Leğen
Kunduraİskarpin
YemeniÇivisiz Ayakkabı
Kapıyı tırkazlaKapıyı sürgüle
TahtalıkTah a Döşeli salon
MablakÇatı kapısı
GövermişMos mor olmuş
CingenÇingene
MaymuncukKapı kolu
Borda kapıBüyük kapı
MürebbeSalça
Göynekİç çamaşırı
UndugukSaklambaç
KoyKatılar için
KOKatılar için

GO

Katılar için

Guy

Sıvılar için

Böyük

Büyük

Obah

Hayret ve Kocaman

Kocaman

Büyük adam

Hangırda

Hangi yerde

Valâ

Vallahi

Essahmı

Sahimi

Essahtan

Sahiden

Napıyon

Nasılsın

Nolacak

Ne olacak

Netcen

Ne edeceksin

Alman

Almam

Üküşda

Bir kaç tane daha

Şarapana

Üzüm ezilen yer

Çağlık

Su geç en delik

Sayvant

Ekmek pişirilen yer

Merdiman

Merdiven

Örtme

Mutfak

Çölmek

Çömlek

Yaşmak

Tandır örtüsü

Esiran

Hamur kesici

Zâan

Sahan

Bişirgeç

Yufka çevirdikleri tahta.

Oturmaya gitmek

Misafirliğe gitmek

Tutalaç

Saplı bez

Şırlanyağı

Haşhaş yağı

Çencere

Tencere

Yemek

Oda

Ev

Mandal

Tahta sürgü

Dolav

Küçük dolap

Sinilik

Sini konulan yer

Işık

Gaz Lâmbası

Cam

Pencere

Şındın ışık

Küçük gaz lâmbası

İdare

Küçük gaz lâmbası

Şamdan tahtası

Lâmba konur

Yaslâç

Yufka açılan tahta

Oklâç

Oklava

Zelber

Eşeğe yüklenen çuval

Belleme

At sırtlığı

Zelve

Boyunduruk deyneği

Hamut

At boynuna geçirilen

Kağnı

İki tekerlekli araba

Kantarma

Ata geçirilen Gem.

Güveyi

Damat

Alduvak

Gelinin yüz örtüsü

Koşacakarı

Allah mesut etsin

Dövlet

Baş

İşkillenmek

Buluttan Nem kapmak

Dülger

Marangoz

Samıt

Sağır ve dilsiz.

Mıh

Çivi

Güccük

Küçük

Ebe

Baba anne

Dede

Büyük baba

İleşber

Rençber, çiftçi.

Aba

Abla

Süğlüm

Şaşkın kişi

Helik

Küçük taş parçaları

Günlük

Yevmiye
TombakYuvarlak
EsterKatır
ZıkrâCimri
KıyımsızPinti
Zıbınİş elbisesi
KonakHükümet binası
ÇaşâsıZabıta memuru
ildir ışıkSallanan az ışıkılı
ÇömdükSandalye
HörüklemekYığmak
İrkilmeToplanma birikme
SalhaneMezbaha
T olaÇıplak deri
SuvatHayvan sulanan pınar.
GerdekDamadın gelin yanma girmesi
KıymıkTahtadan kopan parça
TokaçÇamaşır sopası
ZemheriEn soğuk ay
KülhanAteş yanan yer
DispanserSağlık ocağı
KünkSaksı boru
EdikBebek ayakkabısı
TelisÇuval
HararBüyük çuval
Kuyu dolabıSu çeker döker.
DinkBulgur döven değirmen
ZenneterlikKadın terliği
MuştaYemenici çekici
ÇirişYapıştırıcı
TullukÇoban odası
AğılDavar bartnağı
ÇonaÇoban yamağı
YamçıAt üstünde geyilir
KüheylanGösterişli at
KademAyak
CibremişKenarları eskimiş
YelmekKoşuşturmak
GölleKaynamış buğday
ŞmgırdaklıEylenceyi seven
KarabaccakAçık saçık
AgaAğabey
İteKöpeğe
DırcagelmekKarşı gelmek
KülleTandıra hava giren yer.
Baca GaşıOcak üstü.
BürtcıHaşlanacak
BâçeBahçe
Bilınnibiliyormusun
GeGel
SıfraSofra
SunumYufka ile yemek
KartalaçYufka
KalıncaÇift yufka
GoşumKomşum
GirePazar
GirertesiPazartesi
DığaÇocuk, bunlar Ermenice
Kelem dolmasıLahana sarması
Ağızİlk sağılan süt
HelimeKırema
HöşmelimHelime ve un karşımı
GıynadıIngıldadı

Ingıldadı:

Kımıldadı

Kımıldadı:

Hareketlendi

Cizlâan:

Isırgan otu

Gabıcak:

Kibrit kutusu

Datlı:

Pekmez

Nardenk:

Ekşi pekmez

Börttürmek:

Haşlamak

Bidiki:

Az

Dızık:

Koş yetiş

Seyirt:

Koş çabuk ol

Minni:

Dâima

Velesbit:

Bisiklet

Mini:

Küçük kalın yufka

Savgaraya:

Gelişi güzel

Sinece:

Aptal şaşkın

Arbıştırmak:

Aralıklı dikmek

Usta gılıklı:

Ustaya benzer

Meel:

Mahalle

Yanlarım:

Vay bacaklarım

Gaş:

Duvar

Gavut:

Bulgur unu

Zelletli:

Lezzetli

İlikmen:

iğinin döndüğü yer

İği:

İp eyrilen tahta alet

Şilte:

Küçük minder

Peştemâl:

Baş örtüsü

İş Tolası:

Kasnağa gerilen deri

Kekremsi:

Ekşimsi

Bağmat:

Bağ bekçisi

Pazubant:

Mahalle Bekçisi

EvermekEvlendirmek
ZınarmakYapmamak
TalazToz kaldıran rüzgar
BükülgeçDönemeç – viraj
YeltekŞımarık
YelikmekŞımarmak
MenşurMeşhur
Böön geldibu gün geldi
KadimDevamlı
DümbelekDarbuka
AğıtçıAğlamaz Ağlatır
Aklı GitAklı az
BulamakDevamlı karıştırmak
AyrıksıHerkesten başka
AngıtŞaşkın aptal
YalıngatZayıf, tek kat
OndurmakZengin, etmek
Onaçça durRahat dur
CingilKüçük salkım
HarapBakımsız bağ
Gıli GıliKüçük küçük
Cönk adamNeşeli insan
Rahmet sepelediYağmur atıştırdı
HıngırdamakGülmek
TespiTepsi
Çalarlar çığırırlarDef çalar türkü söylerler.
PafunMetal
ŞaplakTokat
EııâniyetliKibirli
TezmicalAceleci
GöçeKaynamış buğday
IzbentKalitesiz İstikrarsız Mal
KeureYaşlı Koyun
TemekDuvar
KupaBardak
Sülepeİş bilmez
BayamBâdem
Tola yüzlüDeri yüzlü
Sığırİnek-Öküzsürüsü
YapağıKoyun yünü
GüzSonbahar
BıldırGeçen Sene
KâfiYeter
GorukOlmamış üzüm
AnnatÜç dişli buğday sapı kaldırır
YabaBeş dişli Harman savurur
Yaba AltıYedi dişli Harman savurur
ZiraTarlaya ekilir.
Garga beyniYoğurt – pekmez karışımı
ArastaDar sokak
İbaÇiğ düşmesi
ZeroşSarhoş adam
HerifErkek
SakoCeket
FışkıGübre
KönKuru gübre
AncakAnca
SaltanYükü olmayan (Piyade)
ŞikilŞekil
KuytuKimsenin görmediği yer
DuldaRüzgar almayan yer

 

ESKİDEN KULLANILAN BAZI DEYİMLER

Haccabla, Guy, guy, yağı guy :Hatice abla yağı koy.
Kapıyı Mandalla                      :Kapıyı sürgüle
Öteki evime gideceğim            :Öteki odama gideceğim.
Gelin eve gelince                    :Ayağınla kadem başınla devlet derler.
Bu adam evi kavı yiyecek        :Çok yiyenler için söylenir.
Beni yağ yidi yaptı                  :Beni rezil etti.
Hangırdasın Memed Emmi      :Neredesin Mehmet Amca
Hoş geldin, ne zaman gitcen   :Hoş geldiniz ne zaman gideceksi­niz.
Üküşda al                               :İki üç lokma daha ye.
Yanlarım ağrıyor                      :Bacaklarım ağrıyor.
Valâ olmaz                             :Vallahi istemem,
valâ alman                              :Vallahi almam.
Esâmi len                               :Sahimi söylüyorsun.
Essatdan dedim                     :Sahiden söyledim.
Ana gaç giz duydun mu?         :Hayret sende duydunmu.
Nolcak delioğlan işte               :Ne yapacaksın delikanlı işte
Kuzu – Kuzu tabağında yenir   :Kuzu eti büyük tabakta yenir.
Aş yedin mi?                          :Yemek yedin mi?
Elden gelen öğün olmaz          :Oda Vaktinde gelmez
Kapıyı körekle                         :Kapıyı kilitle
Ortalık alagıcırdım bozduman :Durumlar karmakarışık.
Areyit – e kâr yağar                 :Kuzuren çilesini çeker.
Bâça pavkırdı                        :Bahçe birden bire yeşillendi.
Donundan bir ip çeksen yedi yaması dökülür:Fakir için söylenir.
 Delik büyük ama yama güccük goşum:Gider çok- gelir az.
Goçum – aslanım – tosunum:Büyütme anlamında
Kapıyı Tırkazla:Kapı arkasına ağaçlan daya.
Obah sen o kadar büyükmüsün :Hayret sen çok büyümüşsün.
Kıl kuyruk:Kendi irâdesi olmayan, onun bu­nun peşine takılan insanlara veri­len ad.
Çay süre geldim, boy süre gidiyorum:Dünyada hiç bir işe yarayamadım öğlece gidiyorum.
Ele güne gâşı:Yabancılara karşı mahcup olma­mak
 
Ahmet KILIÇASLAN
Sivrihisar Örf ve Adetleri
1997
Sivrihisar’ın Somut Olmayan Kültürel Mirası
widget logo - Sivrihisar Halk Şivesi
sivrihisar sehrengizi 1 - Sivrihisar Halk Şivesi