Sivrihisar Kültürü

Sivrihisar Halk Şivesi

Kökü mâzide olmayanın, Âti anlayışı da yoktur. Geçmişten, geleceğe, Râbıta kurulamamıştır.

Mâzilerini hatırlamayan, milletlerin, Âtileride yoktur. Geçmişlerini kaybeden milletler, hafızalarını kay­beden insanlara benzerler.

Hafızalarını kaybeden insanlar, kimliklerini hatırlamazlar. Kimliği olmayan milletler ise, tarih sahnesinden silinip giderler.

Bir toplulukta sizi tanımayanlar hemen sorarlar nerelisiniz. Sivrihisar’lımısınız? Siz evet dersiniz. Ammâ: O kişi tekrar sorar kimlerdensiniz? “Mehmet Güvenin torunuyum” dersiniz. Tanıyamaz. Hemen de­ğiştirip, Çukureşiklerin Memedin torunuyum deyince, şimdi tanıdım der. Sivrihisar’da da soyadı kanunundan sonra, Eski lâkaplar unutulmaya ve silinmeye başladı.

Fen ilerledi fabrikalar kuruldu. Eski meslekler silinmeye başladı. El işi yapan eski zenâatkârlardan sa­raçlar – semerciler, nalbantlar – yemeniciler – tabaklar – bakırcılar – kalaycılar – arabacılar – keçeciler – hattâ o eski demirciler. Bir bir silinip gittiler.

Toplumlar kimliklerini devam ettirebilmek için, geçmişlerini, geleceğe taşımışlar. Oğlu, kızı ve torunları olmasaydı altıparmaklar sülâlesi nasıl bu güne kadar devam edebilirdi? O hâlde hepimiz geçmişimizi, geleceğe taşımak isteriz.

ESKİDEN SİVRİHİSARDA KULLANILAN TÜRKÇE KÖKENLİ KELİMELER

Helezada Ekilmemiş tarla otlanmış konumu
Hayat Avlu, bahçe
Guli Hindi
Esbap Çamaşır
Gidem gidelim
Ingılda Kımılda
Kakışla İtele
Kemre Kerme
Delme Yelek
Döşşek Yatak
Meh Al
Makat Sedir
Çılıçırpı Yakılan odun
İzbe Bodrum
Örtme-sündürme Balkon
Çar Namaz örtüsü
Cohum suyu Dağlardaki karın suyu
Urba Elbise
Kelem Lahana
Küllük Çöplük
Badılcan Patlıcan
Konpil Patates
Iccak Sıcak
Eşki Ekşi
Torpak Toprak
Körpü Köprü
Emmi Amca
Iraf Raf
Irak Uzak
Irbık İbrik
Helke Kova
Musendere Dolabın üstü
Kirevct Taht
Saltan Yalnız ayağına takılanı olmayan
Tıknaz Şişmanca
Gambır Kambur
İşlik Gömlek
Fistan Entari
Dalım Omuzum
Dımışkı Helke Galveniz kova
saplâ Saplı tas
Naşâba Bardak – tas
Hereni Küçük kazan
Hamurileni Büyük Leğen
Kundura İskarpin
Yemeni Çivisiz Ayakkabı
Kapıyı tırkazla Kapıyı sürgüle
Tahtalık Tah a Döşeli salon
Mablak Çatı kapısı
Gövermiş Mos mor olmuş
Cingen Çingene
Maymuncuk Kapı kolu
Borda kapı Büyük kapı
Mürebbe Salça
Göynek İç çamaşırı
Unduguk Saklambaç
Koy Katılar için
KO Katılar için

GO

Katılar için

Guy

Sıvılar için

Böyük

Büyük

Obah

Hayret ve Kocaman

Kocaman

Büyük adam

Hangırda

Hangi yerde

Valâ

Vallahi

Essahmı

Sahimi

Essahtan

Sahiden

Napıyon

Nasılsın

Nolacak

Ne olacak

Netcen

Ne edeceksin

Alman

Almam

Üküşda

Bir kaç tane daha

Şarapana

Üzüm ezilen yer

Çağlık

Su geç en delik

Sayvant

Ekmek pişirilen yer

Merdiman

Merdiven

Örtme

Mutfak

Çölmek

Çömlek

Yaşmak

Tandır örtüsü

Esiran

Hamur kesici

Zâan

Sahan

Bişirgeç

Yufka çevirdikleri tahta.

Oturmaya gitmek

Misafirliğe gitmek

Tutalaç

Saplı bez

Şırlanyağı

Haşhaş yağı

Çencere

Tencere

Yemek

Oda

Ev

Mandal

Tahta sürgü

Dolav

Küçük dolap

Sinilik

Sini konulan yer

Işık

Gaz Lâmbası

Cam

Pencere

Şındın ışık

Küçük gaz lâmbası

İdare

Küçük gaz lâmbası

Şamdan tahtası

Lâmba konur

Yaslâç

Yufka açılan tahta

Oklâç

Oklava

Zelber

Eşeğe yüklenen çuval

Belleme

At sırtlığı

Zelve

Boyunduruk deyneği

Hamut

At boynuna geçirilen

Kağnı

İki tekerlekli araba

Kantarma

Ata geçirilen Gem.

Güveyi

Damat

Alduvak

Gelinin yüz örtüsü

Koşacakarı

Allah mesut etsin

Dövlet

Baş

İşkillenmek

Buluttan Nem kapmak

Dülger

Marangoz

Samıt

Sağır ve dilsiz.

Mıh

Çivi

Güccük

Küçük

Ebe

Baba anne

Dede

Büyük baba

İleşber

Rençber, çiftçi.

Aba

Abla

Süğlüm

Şaşkın kişi

Helik

Küçük taş parçaları

Günlük

Yevmiye
Tombak Yuvarlak
Ester Katır
Zıkrâ Cimri
Kıyımsız Pinti
Zıbın İş elbisesi
Konak Hükümet binası
Çaşâsı Zabıta memuru
ildir ışık Sallanan az ışıkılı
Çömdük Sandalye
Hörüklemek Yığmak
İrkilme Toplanma birikme
Salhane Mezbaha
T ola Çıplak deri
Suvat Hayvan sulanan pınar.
Gerdek Damadın gelin yanma girmesi
Kıymık Tahtadan kopan parça
Tokaç Çamaşır sopası
Zemheri En soğuk ay
Külhan Ateş yanan yer
Dispanser Sağlık ocağı
Künk Saksı boru
Edik Bebek ayakkabısı
Telis Çuval
Harar Büyük çuval
Kuyu dolabı Su çeker döker.
Dink Bulgur döven değirmen
Zenneterlik Kadın terliği
Muşta Yemenici çekici
Çiriş Yapıştırıcı
Tulluk Çoban odası
Ağıl Davar bartnağı
Çona Çoban yamağı
Yamçı At üstünde geyilir
Küheylan Gösterişli at
Kadem Ayak
Cibremiş Kenarları eskimiş
Yelmek Koşuşturmak
Gölle Kaynamış buğday
Şmgırdaklı Eylenceyi seven
Karabaccak Açık saçık
Aga Ağabey
İte Köpeğe
Dırcagelmek Karşı gelmek
Külle Tandıra hava giren yer.
Baca Gaşı Ocak üstü.
Bürtcı Haşlanacak
Bâçe Bahçe
Bilınni biliyormusun
Ge Gel
Sıfra Sofra
Sunum Yufka ile yemek
Kartalaç Yufka
Kalınca Çift yufka
Goşum Komşum
Gire Pazar
Girertesi Pazartesi
Dığa Çocuk, bunlar Ermenice
Kelem dolması Lahana sarması
Ağız İlk sağılan süt
Helime Kırema
Höşmelim Helime ve un karşımı
Gıynadı Ingıldadı

Ingıldadı:

Kımıldadı

Kımıldadı:

Hareketlendi

Cizlâan:

Isırgan otu

Gabıcak:

Kibrit kutusu

Datlı:

Pekmez

Nardenk:

Ekşi pekmez

Börttürmek:

Haşlamak

Bidiki:

Az

Dızık:

Koş yetiş

Seyirt:

Koş çabuk ol

Minni:

Dâima

Velesbit:

Bisiklet

Mini:

Küçük kalın yufka

Savgaraya:

Gelişi güzel

Sinece:

Aptal şaşkın

Arbıştırmak:

Aralıklı dikmek

Usta gılıklı:

Ustaya benzer

Meel:

Mahalle

Yanlarım:

Vay bacaklarım

Gaş:

Duvar

Gavut:

Bulgur unu

Zelletli:

Lezzetli

İlikmen:

iğinin döndüğü yer

İği:

İp eyrilen tahta alet

Şilte:

Küçük minder

Peştemâl:

Baş örtüsü

İş Tolası:

Kasnağa gerilen deri

Kekremsi:

Ekşimsi

Bağmat:

Bağ bekçisi

Pazubant:

Mahalle Bekçisi

Evermek Evlendirmek
Zınarmak Yapmamak
Talaz Toz kaldıran rüzgar
Bükülgeç Dönemeç – viraj
Yeltek Şımarık
Yelikmek Şımarmak
Menşur Meşhur
Böön geldi bu gün geldi
Kadim Devamlı
Dümbelek Darbuka
Ağıtçı Ağlamaz Ağlatır
Aklı Git Aklı az
Bulamak Devamlı karıştırmak
Ayrıksı Herkesten başka
Angıt Şaşkın aptal
Yalıngat Zayıf, tek kat
Ondurmak Zengin, etmek
Onaçça dur Rahat dur
Cingil Küçük salkım
Harap Bakımsız bağ
Gıli Gıli Küçük küçük
Cönk adam Neşeli insan
Rahmet sepeledi Yağmur atıştırdı
Hıngırdamak Gülmek
Tespi Tepsi
Çalarlar çığırırlar Def çalar türkü söylerler.
Pafun Metal
Şaplak Tokat
Eııâniyetli Kibirli
Tezmical Aceleci
Göçe Kaynamış buğday
Izbent Kalitesiz İstikrarsız Mal
Keure Yaşlı Koyun
Temek Duvar
Kupa Bardak
Sülepe İş bilmez
Bayam Bâdem
Tola yüzlü Deri yüzlü
Sığır İnek-Öküzsürüsü
Yapağı Koyun yünü
Güz Sonbahar
Bıldır Geçen Sene
Kâfi Yeter
Goruk Olmamış üzüm
Annat Üç dişli buğday sapı kaldırır
Yaba Beş dişli Harman savurur
Yaba Altı Yedi dişli Harman savurur
Zira Tarlaya ekilir.
Garga beyni Yoğurt – pekmez karışımı
Arasta Dar sokak
İba Çiğ düşmesi
Zeroş Sarhoş adam
Herif Erkek
Sako Ceket
Fışkı Gübre
Kön Kuru gübre
Ancak Anca
Saltan Yükü olmayan (Piyade)
Şikil Şekil
Kuytu Kimsenin görmediği yer
Dulda Rüzgar almayan yer

 

ESKİDEN KULLANILAN BAZI DEYİMLER

Haccabla, Guy, guy, yağı guy : Hatice abla yağı koy.
Kapıyı Mandalla                      : Kapıyı sürgüle
Öteki evime gideceğim            : Öteki odama gideceğim.
Gelin eve gelince                    : Ayağınla kadem başınla devlet derler.
Bu adam evi kavı yiyecek        : Çok yiyenler için söylenir.
Beni yağ yidi yaptı                  : Beni rezil etti.
Hangırdasın Memed Emmi      : Neredesin Mehmet Amca
Hoş geldin, ne zaman gitcen   : Hoş geldiniz ne zaman gideceksi­niz.
Üküşda al                               : İki üç lokma daha ye.
Yanlarım ağrıyor                      : Bacaklarım ağrıyor.
Valâ olmaz                             : Vallahi istemem,
valâ alman                              : Vallahi almam.
Esâmi len                               : Sahimi söylüyorsun.
Essatdan dedim                     : Sahiden söyledim.
Ana gaç giz duydun mu?         : Hayret sende duydunmu.
Nolcak delioğlan işte               : Ne yapacaksın delikanlı işte
Kuzu – Kuzu tabağında yenir   : Kuzu eti büyük tabakta yenir.
Aş yedin mi?                          : Yemek yedin mi?
Elden gelen öğün olmaz          : Oda Vaktinde gelmez
Kapıyı körekle                         : Kapıyı kilitle
Ortalık alagıcırdım bozduman : Durumlar karmakarışık.
Areyit – e kâr yağar                 : Kuzuren çilesini çeker.
Bâça pavkırdı                        : Bahçe birden bire yeşillendi.
Donundan bir ip çeksen yedi yaması dökülür: Fakir için söylenir.
 Delik büyük ama yama güccük goşum: Gider çok- gelir az.
Goçum – aslanım – tosunum: Büyütme anlamında
Kapıyı Tırkazla: Kapı arkasına ağaçlan daya.
Obah sen o kadar büyükmüsün : Hayret sen çok büyümüşsün.
Kıl kuyruk: Kendi irâdesi olmayan, onun bu­nun peşine takılan insanlara veri­len ad.
Çay süre geldim, boy süre gidiyorum: Dünyada hiç bir işe yarayamadım öğlece gidiyorum.
Ele güne gâşı: Yabancılara karşı mahcup olma­mak
 
Ahmet KILIÇASLAN
Sivrihisar Örf ve Adetleri
1997
Sivrihisar’ın Somut Olmayan Kültürel Mirası

Facebook Sayfa